Вярхоўны Суд
Рэспублікі Беларусь

Iнтэрнэт-партал судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь

+375 (17) 308-25-01

+375 (17) 215-06-00

220020, г. Мiнск, вул. Арлоўская, 76

Расклад пасяджэнняў

Пытанні выкарыстання электронных доказаў абмеркавалі ў Вярхоўным Судзе

16 снежня 2019  2204

Семінар для суддзяў у фармаце відэаканферэнцсувязі па пытаннях выкарыстання электронных доказаў прайшоў у Вярхоўным Судзе 13 снежня 2019 года.

Мерапрыемства адбылося ў рамках праекта Еўрапейскага саюза і Савета Еўропы «Партнёрства для належнага кіравання».

Падчас семінара суддзі і міжнародныя эксперты абмеркавалі асноўныя пытанні і цяжкасці, з якімі сутыкаюцца ўдзельнікі працэсу на этапах прадстаўлення, даследавання і ацэнкі ў якасці доказаў звестак, зафіксаваных на тэхнічных носьбітах інфармацыі, уключаючы пытанні іх дапушчальнасці і дакладнасці.

Адкрываючы работу семінара, першы намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Валерый Леанідавіч Калінковіч адзначыў, што тэма выкарыстання электронных доказаў дастаткова складаная і неадназначная: «Ужо зараз зразумела, што інфарматызацыя ўсё далей і далей пранікае ў сферы нашага штодзённага жыцця і правасуддзе не выключэнне. Развіццё інфармацыйных тэхналогій, у тым ліку стварэнне электроннай справы, праблемы, якія прыходзіцца непасрэдна вырашаць пры разглядзе розных судовых спраў і спрэчак, кардынальна змяняюць нашы ўяўленні аб тым, як могуць выглядаць электронныя доказы па справе, які парадак іх атрымання, даследавання, выкарыстання для судовага разбору. У гэтай сувязі вывучэнне вопыту міжнародных экспертаў у гэтай галіне вельмі каштоўнае для беларускіх суддзяў. Значнасць тэмы абумоўлена ў тым ліку распрацоўкай у цяперашні час адзінага працэсуальнага кодэкса для разгляду грамадзянскіх і эканамічных спраў і спрэчак».

Аб некаторых пытаннях выкарыстання электронных доказаў у адпаведнасці з Грамадзянскім працэсуальным кодэксам і Гаспадарчым працэсуальным кодэксам Рэспублікі Беларусь расказаў суддзя Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Канстанцін Мікалаевіч Харытанюк.

Суддзя падкрэсліў, што нягледзячы на тое, што ў працэсуальных кодэксах такое паняцце, як электронныя доказы, яшчэ не замацавана, яно ўжо сустракаецца на практыцы і актыўна выкарыстоўваецца ў сучаснай літаратуры. Дослед судовай практыкі сведчыць аб росце колькасці спраў, па якіх бакі падаюць у суд звесткі аб фактах, зафіксаваных на тэхнічных носьбітах інфармацыі, а таксама раздрукоўкі такой інфармацыі. У цэлым усе гэтыя доказы можна назваць электроннымі.

Канстанцін Харытанюк нагадаў, што ў залежнасці ад зместу інфармацыі, зафіксаванай на тэхнічным носьбіце, электронныя доказы могуць падавацца і даследавацца ў рамках Гаспадарчага працэсуальнага кодэкса па правілах, прадугледжаных для пісьмовых доказаў (арт. 84 Гаспадарчага працэсуальнага кодэкса) ці гука- і відэазапісаў (арт. 90 Гаспадарчага працэсуальнага кодэкса). У рамках Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса ў якасці пісьмовых доказаў (арт. 192 ГПК) ці ў якасці гука- і відэазапісаў, кіна- і відэафільмаў і іншых носьбітаў інфармацыі (арт. 229 ГПК).

Дакладчык звярнуў увагу слухачоў, што на практыцы і ў грамадзянскім, і ў эканамічным судаводстве электронныя доказы часцей за ўсё падаюцца і даследуюцца ў якасці пісьмовых доказаў, сярод якіх самымі распаўсюджанымі з’яўляюцца агульнадаступная інфармацыя, размешчаная ў сетцы інтэрнэт, перапіска па электроннай пошце і ў месенджарах, выпіскі з разліковых рахункаў, інфармацыя з баз даных. У дакладзе суддзя агучыў некаторыя пазіцыі, звязаныя з дапушчальнасцю, парадкам прадстаўлення і ацэнкі электронных доказаў у грамадзянскім і эканамічным судаводстве, а таксама праілюстраваў іх прыкладамі з судовай практыкі.

Канстанцін Харытанюк акцэнтаваў увагу на тым, што «дапушчальнасць электронных доказаў не павінна ставіцца пад сумненне з-за спосабу іх прадстаўлення». Судам трэба ацэньваць кожны доказ, у тым ліку і электронны, з пункта погляду адноснасці, дапушчальнасці і дакладнасці праз узаемную сувязь з усімі прадстаўленымі доказамі па адпаведнай справе ў іх сукупнасці. «Зыходзячы з дыспазітыўных і спаборных пачаткаў цывілістычнага працэсу бакі самі ў кожным канкрэтным выпадку прымаюць рашэнне, у якім выглядзе яны будуць прадстаўляць электронныя доказы ў пацвярджэнне сваіх патрабаванняў ці пярэчанняў, а таксама нясуць рызыку таго, што на момант разгляду справы ў судзе інфармацыя будзе зменена і суд не прызнае ўстаноўленымі тыя факты, на якія яны спасылаюцца», – падкрэсліў суддзя.

У сваім дакладзе суддзя таксама спыніўся на пытанні ацэнкі электронных доказаў. Ён адзначыў, што ключавымі пытаннямі тут з’яўляюцца ідэнтыфікацыя асобы, ад якой сыходзіць паведамленне (СМС), і вызначэнне яго сапраўднага зместу. Суддзя звярнуў увагу слухачоў на тое, што пры ўзнікненні спрэчкі па дадзеных абставінах, суды зыходзяць з таго, што захаванае ў памяці мабільнага тэлефона СМС-паведамленне, атрыманае ад канкрэтнага адрасата, можа быць ідэнтыфікавана праз нумар тэлефона адпраўшчыка, які аўтаматычна вызначаецца мабільным тэлефонам і захоўваецца ў памяці ўстройства разам з тэкстам СМС‑паведамлення. Аналагічным чынам у выпадку, калі электронная перапіска праводзілася з выкарыстаннем месенджараў (Viber, WhatsApp і да т. п.), і акаўнт адрасата прывязаны да пэўнага нумара тэлефона, яго можна звязаць з асобай, на чыё імя зарэгістравана сім-карта на падставе даных аператара мабільнай сувязі, калі па справе адсутнічаюць падставы меркаваць, што адпаведнай сім-картай скарысталася іншая асоба.

Напрыклад, у выпадках з перапіскай па электроннай пошце, ідэнтыфікацыя адпраўшчыка ці атрымальніка паведамлення можа быць ажыццёўлена, калі адрас электроннай пошты сістэматычна выкарыстоўваецца адпраўшчыкам ці ў справе ёсць паведамленні, аўтарства якіх не аспрэчваецца, а таксама з выкарыстаннем зместу самога паведамлення. Аднак не ва ўсіх выпадках ідэнтыфікацыя адпраўшчыка ці атрымальніка паведамлення можа быць ажыццёўлена нават у выпадках неаднаразовага выкарыстання электроннай скрыні ва ўзаемаадносінах бакоў, паколькі неабходна ўлічваць наяўнасць паўнамоцтваў у асобы на здзяйсненне пэўных дзеянняў.

У завяршэнне Канстанцін Харытанюк адзначыў высокі патэнцыял выкарыстання электронных доказаў у сукупнасці з іншымі сродкамі даказвання.

Міжнародныя эксперты спыніліся на агульных пытаннях, звязаных з паняццем электронных даказаў, на прыкладах некаторых еўрапейскіх краін.

У прыватнасці, аб заканадаўстве і практыцы, якія тычацца электронных доказаў у Францыі, а таксама аб кіруючых прынцыпах Камітэта міністраў Савета Еўропы ў дачыненні да электронных доказаў у грамадзянскім і адміністрацыйным працэсе расказваў адвакат, эксперт Савета Еўропы Аляксандр Аўчыннікаў.

Аляксандр Аўчыннікаў як эксперт Савета Еўропы і як практыкуючы адвакат адзначыў узрастаючую актуальнасць тэмы электронных доказаў, абумоўленую ў тым ліку неабходнасцю вывучэння складаных тэхналагічных паняццяў і з’яў. Відавочна, што сучасны юрыст павінен не толькі дэталёва разбірацца ў пытаннях права, але і быць дасведчаным у сучасных камп’ютарных тэхналогіях.

Эксперт расказаў, што сітуацыя ў Францыі з прымяненнем электронных доказаў стала выраўноўвацца пасля прыняцця адпаведнага закона. 13 сакавіка 2000 года ў Францыі быў прыняты Закон, якім унесены рад змен у Грамадзянскі кодэкс. Гэтыя змены накіраваны на адаптацыю агульных правіл, якія дазваляюць ураўнаваць юрыдычную сілу электронных дакументаў і подпісаў з уласнаручнай формай ва ўсіх сферах праваадносін. Дакладчык адзначыў, што падыход зараз вельмі «ліберальны». У якасці доказаў прызнаюцца літары, лічбы ці любы іншы знак ці сімвал, веданне якога можа быць лёгка ўразуметым, незалежна ад спосабу стварэння і перадачы. Умовай дапушчальнасці доказаў у электроннай форме з’яўляецца магчымасць з дастатковай доляй упэўненасці вызначыць асобу, ад якой зыходзяць даныя, і спосаб іх стварэння павінен гарантаваць цэласнасць. У выпадку ўзнікнення разыходжанняў паміж электроннай і папяровай копіяй, суд вызначае, якая з іх мае вялікую доказную сілу, грунтуючыся на скрупулёзным вывучэнні ўсіх абставін і на непрадузятых адносінах да носьбіта, які выкарыстоўваецца.

Эксперт расказаў таксама аб дзеючым у Францыі Дэкрэце аб электронным подпісе (2001 год), у якім утрымліваюцца падрабязныя патрабаванні да электроннага подпісу як сродку ідэнтыфікацыі. Такім чынам, ступень бяспекі і надзейнасці паднята да ўзроўню, які адпавядае тэхналогіі лічбавага подпісу. Аднак, як было згадана дакладчыкам, іншыя тэхналогіі і сродкі апрацоўкі дакументаў не выключаюцца.

У заканчэнні свайго даклада Аляксандр Аўчыннікаў расказаў аб прынятых каля года назад Камітэтам міністраў Савета Еўропы кіруючых прынцыпах у дачыненні да электронных доказаў у грамадзянскім і адміністрацыйным працэсе. Кіруючыя прынцыпы з’яўляюцца першым міжнародным інструментам у гэтай сферы. Іх асноўная задача – дапамагчы 47 дзяржавам – членам Савета Еўропы адаптаваць функцыянаванне іх судовых і іншых механізмаў урэгулявання спрэчак у мэтах рашэння пытанняў, звязаных з выкарыстаннем электронных доказаў у грамадзянскім і адміністрацыйным судаводстве.

Аб заканадаўстве і практыцы, якія тычацца электронных доказаў у Літве, расказаў адвакат, эксперт Савета Еўропы Рымантас Сімаіціс.

Эксперт нагадаў аб тым, што ў Літве створана адзіная інфармацыйная сістэма судоў (LITEKO), якая дае магчымасць падачы ўсіх працэсуальных дакументаў у суд у электронным выглядзе. Гэта свайго роду адзіная бяспечная платформа, якая дазваляе праводзіць ідэнтыфікацыю ўдзельнікаў, падключаных да сістэмы, на якой выконваецца кадзіраванне даных і абмен данымі ў лічбавым фармаце.

Укаранёная сістэма электроннай (лічбавай) справы. Больш за 70 працэнтаў грамадзянскіх спраў разглядаюцца суддзямі ў лічбавым фармаце. Як расказаў Рымантас Сімаіціс, электронная справа – гэта своеасаблівы набор дакументаў, падпісаных кадзіраванымі электроннымі подпісамі ці падпісаных і кадзіраваных самой судовай сістэмай. У электроннай справе ўтрымліваюцца ўсе працэсуальныя дакументы, усе матэрыялы. Карыстальніку дадзена магчымасць фарміраваць тамы справы, праглядваць і раздрукоўваць любы матэрыял па справе.

Эксперт адзначыў, што ў год у суды Літвы паступае каля 500 000 электронных працэсуальных дакументаў з электроннымі доказамі. Дакументы прымацоўваюцца да электроннай справы для накіравання ў суд.

Рымантас Сімаіціс расказаў таксама аб літоўскім вопыце адмовы ад вядзення пісьмовых пратаколаў судовага пасяджэння і поўнага пераходу на лічбавую аўдыяфіксацыю з паўаўтаматычным складаннем даведкі да такога пратакола. Адсутнасць аўдыяпратакола з’яўляецца падставай да адмовы судовага рашэння на стадыі абскарджання.

Рымантас Сімаіціс азнаёміў удзельнікаў семінара з асобнымі нормамі заканадаўства Літвы, якія рэгулююць пытанні электронных доказаў. У прыватнасці, расказаў аб нормах Закона аб электроннай ідэнтыфікацыі і забеспячэнні паслуг надзейнасці электронных трансакцый Літоўскай Рэспублікі. Ён звярнуў увагу, што артыкул 5 згаданага Закона прадугледжвае прэзумпцыю юрыдычнай сілы, якая прымяняецца нават да тых электронных подпісаў, электронных пячатак і электронных адзнак часу, якія не адпавядаюць патрабаванням, устаноўленым Рэгламентам eIDAS, пры ўмове, што гэта ўзгоднена бакамі ў пісьмовай форме загадзя, што магчыма захаваць такое пагадненне на доўгачасовым носьбіце.

Цікавасць у слухачоў выклікала прыведзенае спікерам азначэнне дакумента. Згодна з Законам аб дакументах і архівах Літоўскай Рэспублікі (у рэд. ад 2012 года) пад дакументам разумеецца інфармацыя, зафіксаваная ў ходзе дзейнасці юрыдычнай асобы, іншай арганізацыі ці іх падраздзялення, заснаванага ў Літоўскай Рэспубліцы ці замежнай дзяржаве, ці фізічнай асобы, незалежна ад спосабу яе падачы, формы і носьбіта.

Эксперт таксама прывёў шэраг выпадкаў з судовай практыкі Літвы, якія ілюструюць выкарыстанне электронных доказаў.

У ходзе семінара былі разгледжаны і асобныя пытанні выкарыстання электронных доказаў у крымінальным працэсе.

Менеджар праекта CyberEast офіса праграм па кіберзлачыннасці, эксперт Савета Еўропы Георгій Джахадзэ расказаў аб стандартах Савета Еўропы ў галіне выкарыстання электронных доказаў у крымінальным працэсе. Георгій Джахадзэ расказаў, як суды ацэньваюць канкрэтныя электронныя доказы і што яны пры гэтым прымаюць пад увагу, як праходзіць ацэнка (праверка) такіх доказаў у выпадку заявы аб іх падложнасці, як праводзіцца экспертыза.

Суддзя Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Дзмітрый Анатольевіч Улога азнаёміў калег з некаторымі пытаннямі выкарыстання электронных доказаў у крымінальным працэсе Рэспублікі Беларусь.

Суддзя адзначыў, што доказы ўяўляюць сабой сродкі, пры дапамозе якіх у ходзе судовага разбору ўстанаўліваюцца факты, якія тычацца вінаватасці ці невінаватасці асобы. Электронныя доказы – гэта ўсе сродкі такога роду, існуючыя ў электроннай ці лічбавай форме. Электронныя запісы, электронная пошта, файлы апрацоўкі інфармацыі, файлы з выявамі ўсё часцей становяцца важнымі доказамі па крымінальных справах. Акрамя таго, электронныя сведчанні ўключаюць запісы, якія захоўваюцца сеткавымі ці інтэрнэт-правайдарамі. Злачынствы ўсё часцей здзяйсняюцца ў дачыненні да камп’ютарнай інфармацыі і з выкарыстаннем камп’ютарнай інфармацыі. Але, абмяркоўваючы электронныя доказы, неабходна ўлічваць, што яны з’яўляюцца найважнейшым элементам крымінальнага судаводства не толькі па розных відах кіберзлачынстваў, але і па іншых катэгорыях злачынстваў. Сярод найбольш распаўсюджаных – злачынствы, звязаныя з абаротам наркатычных сродкаў, парнаграфіі, розныя віды крадзяжу.

Дзмітрый Улога звярнуў увагу, што ў адпаведнасці з нацыянальным заканадаўствам матэрыялы фота- і кіназдымкі, гука- і відэазапісы і іншыя носьбіты інфармацыі, атрыманыя, выпатрабаваныя ці прадстаўленыя ў парадку, прадугледжаным КПК, належаць да іншых носьбітаў інфармацыі (ч. 2 арт. 100 КПК). «Справа ў тым, што ўзаемадзеянне карыстальнікаў з камп’ютарнымі ўстройствамі выклікае мноства машына-генерыруемых лічбавых слядоў (часам іх называюць лічбавымі артэфактамі). Пры гэтым камп’ютарныя артэфакты можна лёгка мадыфікаваць, перапісаць ці выдаліць, што стварае цяжкасці ў выпадках, калі неабходна аўтэнтыфікацыя ці праверка крыніц лічбавай інфармацыі», – падкрэсліў дакладчык.

Эксперт асабліва падкрэсліў, каб электронная інфармацыя набыла статус доказу ў крымінальным працэсе, яна, па-першае, павінна быць атрымана належным суб’ектам (следчым), па-другое, яе атрыманне павінна ажыццяўляцца належным спосабам, па-трэцяе, яна павінна быць атрымана з належнай крыніцы доказаў.

Дзмітрый Улога адзначыў, што матэрыялізацыя віртуальных слядоў і іх трансфармацыя ў дапушчальныя, належныя доказы, з’яўляецца складанай як з тэхнічнага боку, так і з боку захавання норм крымінальнага працэсу. Пры гэтым важным пытаннем, якое закранае праблему электронных доказаў, з’яўляюцца суадносіны захавання правоў чалавека на карыстанне асабістымі данымі і крымінальна-прававых метадаў атрымання доказаў. Відавочна, што захаванне законнасці пры расследаванні спраў з’яўляецца неабходнай гарантыяй захавання правоў і законных інтарэсаў грамадзян.

У якасці эксперта перад удзельнікамі семінара таксама выступіў намеснік начальніка Рэспубліканскага цэнтра сведчання Дзмітрый Уладзіміравіч Маскалёў. Ён азнаёміў калег з асаблівасцямі дзяржаўнай сістэмы кіравання адкрытымі ключамі праверкі электроннага лічбавага подпісу ў Рэспубліцы Беларусь. Дакладчык адзначыў узрастаючую ролю электроннага дакумента ў нашай краіне і рост даверу карыстальнікаў рознага ўзроўню да сістэмы электроннага дакументаабароту. Гэты высокі ўзровень даверу забяспечаны надзейнай сістэмай крыптаграфічнай абароны – электронным лічбавым подпісам. Па словах эксперта, сістэма міжведамаснага электроннага дакументаабароту (СМДА) даказала сваю эфектыўнасць. А надзейнасць беларускай крыптаграфічнай сістэмы такая, што на сёння адсутнічаюць даныя аб яе ўзломе. Па словах Дзмітрыя Маскалёва, варта павышаць узровень лічбавай спеласці карыстальнікаў і пашыраць сістэму прымянення ЭЛП.

У завяршэнне работы семінара намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Андрэй Аляксандравіч Забара адзначыў, што праблемы, якія звязаны з выкарыстаннем электронных доказаў і абмяркоўваюцца ў ходзе семінара, падобныя ў беларускіх і замежных экспертаў. Акрамя таго, вельмі блізкія напрамкі развіцця гэтай тэмы. Агульнай з’яўляецца аналогія з пісьмовымі доказамі. Асноўныя праблемы групуюцца вакол збору, фіксацыі, формы звароту і вакол ацэнкі доказаў. Гэта значыць вакол устанаўлення аўтарства паходжання і стварэння перашкод для магчымасці фальсіфікацыі гэтых доказаў. Андрэй Забара выказаў упэўненасць у тым, што вынікі работы семінара будуць карысныя для выкарыстання ў рабоце, у тым ліку пры падрыхтоўцы адзінага працэсуальнага кодэкса.

У чарговым выпуску

Маніторынг СМІ

Google перакладчык