Вярхоўны суд
Рэспублікі Беларусь

Iнтэрнэт-партал судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь

+375 (17) 226-12-06

+375 (17) 327-12-25

г. Мінск, вул. Леніна, 28

г. Мінск, вул. Валадарскага, 8

Актуальна

18 верасня 2018 28 жніўня 2018 27 жніўня 2018

Гісторыя беларускага правасуддзя

 

Айчынная судовая сістэма пачала фарміравацца пасля ўтварэння ў студзені 1919 года Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. У 1923 годзе быў утвораны Вярхоўны Суд Беларускай ССР як вышэйшы судовы орган, надзелены функцыямі касацыйна-нагляднай інстанцыі.

Станаўленне

Вярхоўны Суд Беларускай ССР быў створаны ў адпаведнасці з Палажэннем аб судовым ладзе, якое было прынята ІІ сесіяй ЦВК БССР чацвёртага склікання 30 сакавіка 1923 года. Дакумент абагульняў вопыт судовага будаўніцтва з моманту ўтварэння БССР і вызначаў шляхі далейшага развіцця судовай сістэмы.

У кампетэнцыю Вярхоўнага Суда ўваходзілі нагляд за судовай дзейнасцю ўсіх судоў БССР, акрамя ваенных і ваенна-транспартных трыбуналаў, а таксама за дзейнасцю зямельных камісій і арбітражнай камісіі па справах аб маёмасных спрэчках паміж дзяржаўнымі ўстановамі і прадпрыемствамі. Вярхоўны Суд разглядаў у касацыйным парадку крымінальныя і грамадзянскія справы, але не быў надзелены правамі суда першай інстанцыі.

Вярхоўны Суд складаўся з Пленума, Прэзідыума, касацыйных калегій па крымінальных і грамадзянскіх справах.

У склад Прэзідыума ўваходзілі Старшыня і кіраўнікі касацыйных калегій, у яго пасяджэннях з правам дарадчага голасу прымаў удзел памочнік пракурора рэспублікі. Прэзідыум ажыццяўляў адміністрацыйна-арганізацыйную дзейнасць: размяркоўваў абавязкі паміж членамі Вярхоўнага Суда, зацвярджаў справаздачы старшынь калегій, аналізаваў работу Вярхоўнага Суда, прызначаў рэвізіі Вышэйшага суда Наркамюста БССР, узбуджаў дысцыплінарныя вядзенні ў адносінах членаў Вярхоўнага Суда, Старшыні Вышэйшага суда і яго намеснікаў.

У склад Пленума Вярхоўнага Суда ўваходзілі суддзі-члены Пленума і Старшыня. Удзел пракурора рэспублікі або яго старшага памочніка ў пасяджэннях Пленума было абавязковым. Пленум Вярхоўнага Суда ствараўся як вышэйшая судовая інстанцыя, у якой канчаткова павінны былі вырашацца складаныя і спрэчныя пытанні ажыццяўлення правасуддзя. Пленум разглядаў у парадку нагляду пратэсты на прыгаворы і рашэнні любога суда, а таксама даваў растлумачэнні па пытаннях судовай практыкі. Растлумачэнні законаў, дадзеныя Пленумам у сувязі з разглядам канкрэтнай крымінальнай або грамадзянскай справы, насілі абавязковы характар для ўсіх судоў рэспублікі. Пленум выбіраў склад дысцыплінарнай калегіі Вярхоўнага Суда, разглядаў іншыя пытанні, якія ўносіліся на яго абмеркаванне.

Старшыня і члены Вярхоўнага Суда прызначаліся Прэзідыумам Цэнтральнага Выканкама БССР. Старшыня прызначаўся непасрэдна, а члены – па прадстаўленні Наркамата юстыцыі. Ад пасады яны маглі быць адхілены толькі па рашэнні Прэзідыума ЦВК.

У склад Вярхоўнага Суда ўваходзілі толькі тры чалавекі, якія не працавалі ў Судзе на пастаяннай аснове, паколькі адначасова займалі іншыя пасады ў вышэйшых органах улады і кіравання. Наркам унутраных спраў Пракоп Малаковіч стаў першым у гісторыі Суда яго старшынёй. Яфім Кроль, член ЦВК, начальнік міліцыі і крымінальнага вышуку БССР, а таксама загадчык аддзела Наркамата юстыцыі БССР Файфель Гаўзэ былі членамі Вярхоўнага Суда. У канцы 1923 года склад Суда змяніўся: старшынёй быў прызначаны Аляксандр Сташэўскі, які замяніў П.Д. Малаковіча на пасту наркама ўнутраных спраў, а наркам аховы здароўя Мар’ян Стакоўскі змяніў Я.М. Кроля.

У сувязі з адсутнасцю пастаяннага кадравага складу Суд не мог эфектыўна выконваць свае функцыі. Ён фактычна быў пазбаўлены магчымасці ўплываць на фарміраванне судовай практыкі і ажыццяўляць нагляд за ніжэйстаячымі судамі.

28 лютага 1924 г. была праведзена Усебеларуская нарада судовых работнікаў, на якой абмяркоўвалася дзейнасць Вярхоўнага Суда. 28 сакавіка Прэзідыум ЦВК БССР прыняў пастанову аб структуры судовых устаноў. Дакумент прадугледжваў меры па арганізацыйным умацаванні Вярхоўнага Суда, пашырэнні яго складу і ўкамплектаванні пастаяннымі кадрамі.

28 сакавіка 1924 г. быў прызначаны першы Старшыня Вярхоўнага Суда на пастаяннай аснове. Ім стаў Якаў Валяноўскі. 19 чэрвеня 1924 г. яго змяніў Павел Пастрэйтэр, які ўзначальваў вышэйшы судовы орган на працягу двух апошніх гадоў. Першымі пастаяннымі членамі Вярхоўнага Суда былі Я.А. Берзін, Н.К. Кесель, С.А. Нестэр і І.В. Зыбко. З гэтага часу пачынаюць функцыянаваць усе структурныя падраздзяленні суда, у кампетэнцыю якіх уваходзілі шматлікія паўнамоцтвы, прадугледжаныя законам.

У 1924–1925 гадах прымаюцца новыя палажэнні аб судовым ладзе БССР, якія пашыраюць і канкрэтызуюць паўнамоцтвы Вярхоўнага Суда, умацоўваюць яго арганізацыйную структуру. У прыватнасці, яму надаецца права разгляду па першай інстанцыі крымінальных спраў выключнай важнасці, за якія магла быць вызначана смяротная кара, а таксама спраў персанальнай падсуднасці.

Пашыраецца штат Вярхоўнага Суда. Фарміруюцца судовыя калегіі, якія да 1925 года не мелі пастаяннага складу. Суд набывае наступную структуру: Пленум, крымінальна-касацыйная і грамадзянска-касацыйная калегіі, а таксама судовыя калегіі па крымінальных і грамадзянскіх справах. У 1927 годзе склад Вярхоўнага Суда павялічваецца да 12, у 1928 – да 14 чалавек. Мяняюцца старшыні суда: 9 жніўня 1926 года кіраўніком вышэйшай судовай інстанцыі становіцца Андрэй Варашылаў, праз два гады яго змяняе Павел Валасевіч.

Палажэнне аб судовым ладзе БССР 1931 года ўпершыню юрыдычна замацавала за Вярхоўным Судом права заканадаўчай ініцыятывы, а таксама змяніла яго структуру: быў створаны Прэзідыум. Ён стаў нагляднай інстанцыяй па пераглядзе прыгавораў і касацыйных пастаноў самога Вярхоўнага Суда, а таксама вырашаў шматлікія арганізацыйныя пытанні. Прэзідыум складаўся з сямі членаў, якія прызначаліся Прэзідыумам ЦВК БССР. У склад Прэзідыума Вярхоўнага Суда ўваходзілі Старшыня і кіраўнікі калегій. У пасяджэннях прымаў удзел памочнік пракурора рэспублікі.

1930-я гады

Новы этап у развіцці судовай сістэмы пачынаецца з прыняцця Канстытуцыі СССР 1936 года. Асноўны Закон перадаў у распараджэнне Саюза ССР у асобе вышэйшых органаў дзяржаўнай улады прыняцце ўсяго заканадаўства аб судовым ладзе. У 1938 годзе быў прыняты Закон аб судовым ладзе СССР, саюзных і аўтаномных рэспублік, у адпаведнасці з якім былі зменены структура і кампетэнцыя Вярхоўнага Суда БССР. Пленум і Прэзідыум скасоўваліся, у яго складзе прадугледжвалася стварэнне толькі судовых калегій па крымінальных і грамадзянскіх справах, якія павінны былі дзейнічаць у якасці суда першай, касацыйнай і нагляднай інстанцый. Гэтым жа законам Вярхоўныя суды саюзных рэспублік пазбаўляліся права даваць ніжэйстаячым судам кіруючыя растлумачэнні па пытаннях прымянення заканадаўства. Гэта стала прэрагатывай выключна Вярхоўнага Суда СССР.

У 30-я гады адбываюцца неаднаразовыя змены ў кіраўніцтве Вярхоўнага Суда. У 1933 годзе яго ўзначаліў Раман Кудзельскі, у 1936 годзе Старшынёй Вярхоўнага Суда стала Вольга Суханава, у 1938 годзе – Карп Абушкевіч. У ліпені 1939 г. выбіраецца новы Старшыня – Васіль Сядых, а таксама 23 члены Суда і 50 народных засядацеляў.

Пасляваенны час (1944 - 1960 гг.)

Перапыненая Вялікай Айчыннай вайной і акупацыяй Беларусі дзейнасць Вярхоўнага Суда аднаўляецца толькі пасля вызвалення рэспублікі ў 1944 годзе. У гэты перыяд скіроўваюцца намаганні на аднаўленне законнасці і ліквідацыю наступстваў акупацыі.

У пасляваенныя гады Вярхоўны Суд узначальвалі Аляксей Бондар, Яўген Болдыраў, Сяргей Шардыка. У ліку суддзяў вышэйшага судовага органа працавалі ветэраны, імёны якіх увайшлі ў гісторыю Вялікай Айчыннай вайны. Членам Вярхоўнага Суда БССР у той перыяд працавала Марыя Осіпава – Герой Савецкага Саюза, арганізатар і кіраўнік адной з першых падпольных арганізацый у акупіраваным Мінску. З 70-годдзем Вялікай Перамогі, якую Беларусь адзначала ў 2015 годзе, супрацоўнікі вышэйшага судовага органа павіншавалі ўдзельніка вайны Уладзіміра Сідарэнку і ветэрана Валянціну Гасціловіч, якія доўгі час працавалі ў вышэйшым судовым органе.

У 1954 годзе ў Вярхоўным Судзе БССР быў створаны Прэзідыум для разгляду спраў у парадку нагляду. У яго склад уваходзілі Старшыня, намеснікі Старшыні і чацвёра членаў суда (па два ад кожнай судовай калегіі). Прэзідыум Вярхоўнага Суда БССР разглядаў у парадку нагляду крымінальныя і грамадзянскія справы па пратэстах Генеральнага пракурора СССР, Пракурора БССР, Старшыні Вярхоўнага Суда СССР, Старшыні Вярхоўнага Суда БССР і іх намеснікаў. У гэты перыяд Прэзідыум правёў вялікую работу па пераглядзе прыгавораў і рэабілітацыі асоб, беспадстаўна асуджаных за дзяржаўныя злачынствы ў 1934–1938 гадах.

20 лістапада 1959 г. прымаецца новы Закон аб судовым ладзе БССР, у адпаведнасці з якім Вярхоўны Суд як вышэйшы судовы орган рэспублікі стаў ажыццяўляць нагляд за ўсімі судамі і дзейнічаць у складзе Пленума і судовых калегій па крымінальных і грамадзянскіх справах. У яго кампетэнцыю ўваходзіў разгляд спраў па першай інстанцыі, у касацыйным і наглядным парадку. Вярхоўны Суд быў упаўнаважаны даваць судам кіруючыя растлумачэнні па пытаннях прымянення рэспубліканскага заканадаўства, якія ўзнікалі пры разглядзе судовых спраў, і рэалізоўваць права заканадаўчай ініцыятывы ў Вярхоўным Савеце рэспублікі. Аналагічныя структуры і паўнамоцтвы Вярхоўнага Суда былі замацаваныя ў Законе аб судовым ладзе БССР 1981 года.

Стварэнне Навукова-кансультатыўнага савета пры Вярхоўным Судзе

Важную ролю ў падрыхтоўцы праектаў кіруючых растлумачэнняў Пленума вышэйшага судовага органа адыграў Навукова-кансультатыўны савет, створаны пры Вярхоўным Судзе БССР у 1963 годзе. У гэты дарадчы орган, які складаўся з 26 чалавек, уваходзілі вядомыя вучоныя, выкладчыкі юрыдычнага факультэта БДУ, Мінскай вышэйшай школы МУС СССР (цяпер Акадэміі МУС), а таксама практычныя работнікі. Высокая кваліфікацыя і актыўнасць членаў Навукова-кансультатыўнага савета садзейнічала стварэнню сапраўднага саюзу навукі і практыкі.

1960–1980-я гады

У гісторыі Вярхоўнага Суда быў перыяд, калі ён, акрамя сваіх асноўных паўнамоцтваў, выконваў функцыі судовага кіравання. Так, з 1960 па 1970 гады – перыяд, калі было ліквідавана Міністэрства юстыцыі БССР і яго падраздзяленні на месцах, – функцыі па кіраванні раённымі (гарадскімі) народнымі і абласнымі судамі, дзяржаўнымі натарыяльнымі канторамі і вядзенні судовай статыстыкі былі ўскладзены на Вярхоўны Суд БССР. Перадача вышэйшаму судоваму органу рэспублікі названых паўнамоцтваў запатрабавала значнага пашырэння апарату: у яго складзе былі створаны ўпраўленні судовых органаў і органаў натарыята. Акрамя гэтага, у структуру апарату Вярхоўнага Суда таксама ўваходзілі: група кансультантаў пры Старшыні Вярхоўнага Суда, аддзел скаргаў, канцылярыя, фінансава-гаспадарчы аддзел.

У 1989 годзе зноў уносяцца змены ў структуру і прававое становішча суддзяў Вярхоўнага Суда. Яго члены сталі выбірацца Вярхоўным Саветам на 10, а народныя засядацелі – на 5 гадоў. Адным з патрабаванняў да кандыдатаў у члены Вярхоўнага Суда стала наяўнасць 5-гадовага стажу работы па спецыяльнасці, у тым ліку двух гадоў у якасці народнага суддзі. У яго складзе зноў ствараецца Прэзідыум для разгляду спраў у парадку нагляду і рашэння арганізацыйных пытанняў.

У гэты перыяд Вярхоўным Судом кіравалі Аляксей Бондар, Сяргей Шардыка, Аляксандр Здановіч, Уладзімір Каравай. Значны ўнёсак у станаўленне судовай сістэмы зрабілі і Георгій Станкевіч, Леў Зайцаў, Уладзімір Сідарэнка, Вадзім Кандрацьеў, Іван Міранічэнка, якія працяглы час працавалі на пасадзе намеснікаў Старшыні Вярхоўнага Суда.

1990-я гады

Пасля распаду СССР і абвяшчэння ў 1991 годзе Рэспублікі Беларусь суверэннай дзяржавай, якая замацавала ў Канстытуцыі прынцып раздзялення ўлады, узнікла неабходнасць у арганізацыі самастойнай і незалежнай судовай улады, яе прававым забеспячэнні, адпаведным міжнародна-прававым стандартам.

Першым праграмным дакументам, які вызначыў шлях развіцця судовай сістэмы, стала Канцэпцыя судова-прававой рэформы, зацверджаная Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь 23 красавіка 1992 года. Канцэпцыя задала стратэгічны напрамак па фарміраванні інстытутаў судовай улады як неад’емнай часткі прававой дзяржавы.

Дакумент прадугледжваў стварэнне сістэмы гарантый незалежнасці суддзяў пры ажыццяўленні правасуддзя; вызваленне суда ад рада неўласцівых функцый у працэсуальнай дзейнасці з адначасовым развіццём спаборных пачаткаў ва ўсіх відах працэсу; кардынальнае рэфармаванне сістэмы судовага ладу і судаводства на аснове канстытуцыйных прынцыпаў тэрытарыяльнасці і спецыялізацыі пабудовы судовай сістэмы. Стваральнікамі Канцэпцыі ставілася задача максімальна наблізіць сітуацыю ў сферы правасуддзя ў Рэспубліцы Беларусь да агульнасусветных стандартаў. Значны адбітак на многія палажэнні Канцэпцыі наклалі працэсы, якія адбываліся на раннім этапе набыцця Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту, якія суправаджаліся зменай палітычных прыярытэтаў і курсам на карэннае пераўладкаванне дзяржаўнага апарату, які застаўся ў спадчыну ад савецкага перыяду.

Далёка не ўсе палажэнні Канцэпцыі ў далейшым рэалізаваліся ў першапачатковым выглядзе. Гэта абумоўлена рэальнымі тэмпамі сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны і вынікамі сістэмнага аналізу і прагнозу як пазітыўных, так і негатыўных наступстваў рэформ, якія мяркуюцца і праводзяцца. У прыватнасці, давялося адмовіцца ад прадугледжанага Канцэпцыяй пераходу да чатырохзвенавай пабудовы сістэмы агульных судоў за кошт вяртання да міравых судоў, стварэння міжрэгіянальных судовых акруг, увядзення суда прысяжных.

Аналіз рэальных магчымасцей развіцця судовай сістэмы, негатыўны прагноз мяркуемых наступстваў рашучай ломкі сістэмы судовага ладу, якая гістарычна склалася, падштурхнулі да пошуку больш прагматычных і ўзважаных падыходаў да рэфармавання судовай сістэмы.

Прыняты ў студзені 1995 года Закон Рэспублікі Беларусь “Аб судовым ладзе і статусе суддзяў” быў яшчэ ў значнай ступені арыентаваны на Канцэпцыю, аднак ужо ў 1996 годзе ў новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, прынятай на агульнарэспубліканскім рэферэндуме, былі прынцыпова зменены падыходы да пабудовы судовай сістэмы, забяспечана яе адзінства. У склад органаў судовай улады быў уключаны Канстытуцыйны Суд, скарэкціраваны яго паўнамоцтвы, удакладнены канцэпцыя і падыходы да пабудовы сістэмы гаспадарчых судоў.

Першы з’езд суддзяў Рэспублікі Беларусь

У гэты перыяд значна пашыралася судовая юрысдыкцыя і, адпаведна, узрасталі аб’ёмы правасуддзя: як з прычыны развіцця грамадзянскага абароту, так і з прычыны штогадовага росту злачыннасці. Востра стаяла праблема матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння судоў; рэальнага і своечасовага выканання судовых рашэнняў, якія выносіліся, асабліва ў галіне маёмасных спагнанняў. Мела месца высокая цякучасць кадраў.

Сітуацыя, якая складвалася, аб’ектыўна патрабавала комплекснага разгляду і пошуку шляхоў вырашэння праблем, якія назбіраліся. Таму Прэзідэнтам краіны была падтрымана прапанова старшынь Вярхоўнага, Вышэйшага Гаспадарчага і Канстытуцыйнага судоў аб скліканні 5 снежня 1997 года першага з’езда суддзяў Рэспублікі Беларусь.

У выніку абмеркавання на з’ездзе Кіраўніком дзяржавы былі падтрыманы прапанаваныя судзейскай супольнасцю асноўныя напрамкі развіцця інстытутаў судовай улады. Так, была прызнана неабходнасць рэформы заканадаўства аб судовым ладзе; неабходнасць перагляду рада палажэнняў Канцэпцыі судова-прававой рэформы з улікам агульных напрамкаў дзяржаўнага будаўніцтва і сацыяльна-эканамічнага становішча. Адной з першарадных задач стала паскарэнне заканадаўчага працэсу, накіраванага на прыняцце сучасных кадыфікаваных заканадаўчых актаў па пытаннях права і судовага працэсу. Быў распрацаваны комплекс мер, накіраваных на ўмацаванне кадравага патэнцыялу судоў, павышэнне прывабнасці прафесіі суддзі, у тым ліку за кошт паляпшэння ўмоў для ажыццяўлення правасуддзя, забеспячэння гарантый прававой і сацыяльнай абароненасці суддзяў.

З’ездам быў адзінагалосна прыняты Кодэкс гонару суддзі – звод прававых, маральных і этычных правіл і патрабаванняў да ладу жыцця суддзі, яго паводзін як у судовым пасяджэнні, так і ў паўсядзённым жыцці, абавязковых для кожнага суддзі незалежна ад займаемай пасады.

Было прынята рашэнне аб стварэнні пры Беларускім дзяржаўным універсітэце Інстытута перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі суддзяў, работнікаў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі. Сёння гэта сур’ёзны навуковы цэнтр, які валодае базай для ўдасканалення прафесійных ведаў і павышэння кваліфікацыі работнікаў судовай сістэмы і супрацоўнікаў іншых ведамстваў. Кіраўніцтва, суддзі і начальнікі структурных падраздзяленняў апарату Вярхоўнага Суда прымаюць актыўны ўдзел у навучальным працэсе, перадаючы вопыт і веды, набытыя за гады прафесійнай дзейнасці.

Рэалізацыя рашэнняў першага з’езда суддзяў стымулявала дынамічнае развіццё нацыянальнай заканадаўчай базы, садзейнічала фарміраванню правільных і аднастайных падыходаў да яе прымянення ў судовай практыцы. Была павялічана колькасць судзейскага корпуса. Прыняты меры па ўмацаванні матэрыяльна-тэхнічнай базы судоў, прававых і сацыяльных гарантый судовай работы.

У гэты перыяд пачалося фарміраванне канцэптуальных падыходаў да сучаснага разумення праблемы, звязанай з даверам да інстытутаў правасуддзя, забеспячэннем яго даступнасці, здольнасці аператыўна і якасна вырашаць судовыя справы любой цяжкасці.

23 снежня 1999 года была прынята адна з асноўных апорных пастаноў Пленума Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь “Аб павышэнні культуры судовай дзейнасці і паляпшэнні арганізацыі судовых працэсаў”. Яна ўключала ў сябе цэлы рад важных прававых пазіцый, якія вызначалі культуру судовай дзейнасці як своеасаблівы “сплаў” фактараў: належнай арганізацыі работы суда; высокіх маральных і дзелавых якасцей судовых работнікаў; строгага захавання прынцыпу незалежнасці суддзяў пры ажыццяўленні правасуддзя і іншых гарантый, прадугледжаных заканадаўствам для належнай абароны правоў і законных інтарэсаў бакоў і іншых удзельнікаў працэсу; строгага выканання ўсіх форм і абрадаў правядзення судовых пасяджэнняў; высокай культуры і якасці працэсуальных дакументаў; аб’ектыўнага і эфектыўнага перагляду незаконных судовых рашэнняў вышэйстаячымі судамі.

Фарміраванне шырокай нацыянальнай нарматыўнай базы прымусіла развіваць інстытут спецыялізацыі суддзяў – не толькі ў судах абласнога звяна, дзе традыцыйна існавалі судовыя калегіі па крымінальных і грамадзянскіх справах, але і ў буйных раённых судах, а таксама ў гаспадарчым правасуддзі. Улічваючы актыўнае развіццё адносін, звязаных з аб’ектамі інтэлектуальнай уласнасці, важнасці забеспячэння належнай судовай абароны правоў і інтарэсаў у гэтай сферы, у 2000 годзе была ўтворана патэнтавая калегія Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь (цяпер – судовая калегія па справах інтэлектуальнай уласнасці).

Сур’ёзнае аднаўленне зазнала працэсуальнае заканадаўства. Грамадзянскі працэсуальны кодэкс, які ўвайшоў у дзеянне з 1 ліпеня 1999 года, замацаваў больш дасканалую, сучасную і даступную працэдуру для звяртання ў суд грамадзян і юрыдычных асоб за абаронай сваіх правоў. Канцэптуальна змянілася прававая ідэалогія грамадзянскага працэсу за кошт больш выразнай і ўсёабдымнай рэалізацыі асноўных прынцыпаў – спаборнасці бакоў і дыспазітыўнасці.

Характэрнымі рысамі кодэкса, які ўвайшоў у дзеянне з 1 студзеня 2001 года, сталі сур’ёзная дэмакратызацыя крымінальнага працэсу, заканадаўчае размежаванне працэсуальных функцый абвінавачання, абароны і ажыццяўлення правасуддзя. Атрымаў выразнае заканадаўчае вызначэнне прававы статус кожнага ўдзельніка крымінальнага працэсу; заканадаўча ўзмоцнены гарантыі абароны правоў як падазронага і абвінавачанага, так і асобы, якая пацярпела ад злачынства. Павышана эфектыўнасць судовага вядзення па крымінальных справах за кошт увядзення сродкаў разумнай працэсуальнай эканоміі па справах аб відавочных злачынствах, якія не адносяцца да катэгорыі цяжкіх і асабліва цяжкіх. Быў значна пашыраны круг злачынстваў, крымінальнае праследаванне па якіх павінна ажыццяўляцца ў парадку прыватнага і прыватна-публічнага абвінавачання.

У сістэме гаспадарчых судоў была створана Служба судовых выканаўцаў, што дазволіла палепшыць выніковасць і своечасовасць выканання рашэнняў гаспадарчых судоў.

Другі з’езд суддзяў Рэспублікі Беларусь

У пяцігадовы перыяд, які настаў за першым з’ездам суддзяў, былі закладзены асновы, неабходныя для пераходу дзейнасці судовай сістэмы на якасна новы ўзровень. Развіццё сучасных інфармацыйных тэхналогій у сукупнасці з узрастаючым грамадскім інтарэсам да дзейнасці інстытутаў правасуддзя прымусіла гэты пераход фарсіраваць, што выклікала найбольшую кансалідацыю намаганняў і ўзгодненай пазіцыі ўсёй судзейскай супольнасці.

Гэта стала адной з асноўных тэм для абмеркавання на другім з’ездзе суддзяў Рэспублікі Беларусь, які адбыўся 21 лютага 2002 года.

На з’ездзе адзначалася, што судовая ўлада як самастойная галіна дзяржаўнай улады Рэспублікі Беларусь адбылася. Быў прыняты курс на далейшае ўмацаванне судовай сістэмы, здольнай забяспечваць эфектыўную абарону правоў і свабод грамадзян, канструктыўнае ўзаемадзеянне з органамі заканадаўчай і выканаўчай улады. У якасці стратэгічных напрамкаў дзейнасці з’ездам адзначаны паляпшэнне дасудовай падрыхтоўкі спраў, павышэнне іх якасці разгляду ў судах, дасягненне высокай культуры правядзення судовых працэсаў. Асаблівая ўвага была звернута на недапушчальнасць фармальна-бюракратычнага падыходу да разгляду заяў грамадзян і юрыдычных асоб, неабходнасць значна скараціць тэрміны разгляду спраў у судах, забяспечыць безумоўнае выкананне судовых рашэнняў, развіваць спецыялізацыю суддзяў па разглядзе найбольш складаных і значных катэгорый спраў як у агульных, так і ў гаспадарчых судах.

У плане далейшага заканадаўчага забеспячэння судовай дзейнасці з’езд прызнаў неабходным прыняць новы комплексны заканадаўчы акт аб судовым ладзе і статусе суддзяў; перайсці да больш эфектыўнага і дзейснага механізма перагляду прынятых па першай інстанцыі рашэнняў шляхам увядзення апеляцыйнага вядзення; паскорыць прыняцце новых КоАП і ПВКоАП; удасканальваць сістэму выканання пастаноў судоў і іншых органаў шляхам прыняцця Закона Рэспублікі Беларусь “Аб выканаўчым вядзенні” і пашырыць паўнамоцтвы судовых выканаўцах.

Дзесяцігадовы перыяд у плане далейшага станаўлення айчыннай судовай сістэмы, які настаў за другім з’ездам суддзяў, аказаўся дастаткова складаным. Актыўнае развіццё грамадскіх адносін і ўзрастаючы ўзровень прававой пісьменнасці і правасвядомасці насельніцтва пабуджалі праводзіць эвалюцыйныя пераўтварэнні ў сферы судовай улады ў дастаткова сціслыя тэрміны.

Грамадскі інтарэс да сферы правасуддзя перастаў абмяжоўвацца толькі вынікамі разгляду найбольш рэзанансных спраў. Усё часцей удзельнікі працэсу, прадстаўнікі СМІ і проста грамадзяне сталі звяртаць увагу на тое, у якіх умовах ажыццяўляецца правасуддзе, як арганізаваны судовы працэс, наколькі вынесенае рашэнне, яго сутнасць і зробленыя вывады зразумелыя, пераканаўчыя і даступныя для ўспрымання. Указаныя абставіны з’явіліся дадатковым стымулам для ўкаранення сучасных падыходаў да ажыццяўлення правасуддзя.

У 2004 годзе быў прыняты новы Гаспадарчы працэсуальны кодэкс, які прадугледжваў апеляцыйны парадак перагляду тых рашэнняў гаспадарчых судоў, якія не ўвайшлі ў законную сілу (пачаў дзейнічаць з сакавіка 2005 года).

Быў заканадаўча пашыраны круг паўнамоцтваў судоў касацыйных інстанцый па грамадзянскіх справах, што дазволіла павялічыць аб’ём спраў, якія канчаткова вырашаюцца судамі другой інстанцыі без накіравання на паўторнае судовае разбіральніцтва. Гэта паклала пачатак паступоваму збліжэнню становішча грамадзянскага і гаспадарчага працэсу.

У той жа час былі прыняты і з 1 сакавіка 2007 года ўступілі ў дзеянне новыя КоАП і ПВКоАП, заснаваныя на тых жа прававых працэсуальных прынцыпах, што КК і КПК (уключаючы прынцыпы прэзумпцыі невінаватасці і ўскладання бярэмя даказвання правапарушэння на орган, які вядзе адміністрацыйны працэс). Гэта ўпарадкавала дзейнасць дзяржаўных органаў і судоў у сферы адміністрацыйнай адказнасці, прадаставіла грамадзянам і юрыдычным асобам права на эфектыўную судовую абарону сваіх правоў і законных інтарэсаў у гэтым відзе судаводства. Поруч з гэтым было істотна абмежавана кола дзяржаўных органаў і службовых асоб, упаўнаважаных накладаць адміністрацыйныя спагнанні. Гэта выклікала істотнае пашырэнне судовай падведамнасці спраў аб адміністрацыйных правапарушэннях, прычым упершыню ў гісторыі рад катэгорый названых спраў сталі разглядаць і гаспадарчыя суды. Гэта яшчэ больш пашырыла агульную для дзвюх судовых сістэм сумесна прымяняльную нарматыўную базу.

З 13 студзеня 2007 года ўвайшоў у дзеянне першы ў гісторыі суверэннай Беларусі Кодэкс аб судовым ладзе і статусе суддзяў, які выразна вызначыў задачы і кампетэнцыю ўсіх судоў краіны, асноўныя напрамкі ўдасканалення іх дзейнасці. Практычная рэалізацыя яго палажэнняў дазволіла ўдасканаліць работу па адборы і падрыхтоўцы кандыдатаў на судовыя пасады, перападрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі суддзяў, забяспечыць на сучасным узроўні заканадаўчую рэгламентацыю дзейнасці органаў судзейскай супольнасці, уключаючы кваліфікаваныя калегіі суддзяў.

Судовая рэформа на сучасным этапе

25 сакавіка 2008 года адбылася пашыраная нарада суддзяў і кіраўнікоў судоў з удзелам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. На ёй быў зроблены прынцыповы аналіз развіцця судовай сістэмы за перыяд, які мінуў пасля другога з’езда суддзяў, вызначаны прыярытэтныя задачы на чарговым этапе развіцця.

На Трэцім Усебеларускім народным сходзе была пастаўлена задача па далейшым развіцці эфектыўнай прававой дзяржавы, якая працуе на карысць народа. Асноўным прынцыпам дзейнасці дзяржаўных органаў быў абвешчаны лозунг “Дзяржава для народа”. Судовая сістэма ў гэты перыяд развівалася за кошт унутраных рэзерваў, удасканальваючы сферу судаводства, спрашчаючы судовыя працэдуры, забяспечваючы належны доступ да правасуддзя, якасную і поўную дасудовую падрыхтоўку спраў і матэрыялаў, іх аператыўны разгляд у судах, выкараненне фармалізму і валакіты.

3 чэрвеня 2011 года адбылася нарада ў Прэзідэнта краіны па пытаннях удасканалення дзейнасці агульных судоў з удзелам вышэйшых службовых асоб дзяржавы, кіраўнікоў судоў усіх узроўняў. Па яго выніках Кіраўнік дзяржавы сваім Указам ад 10 кастрычніка 2011 года № 454 зацвердзіў Пасланне аб перспектывах развіцця сістэмы агульных судоў Рэспублікі Беларусь, якое адкрыла чарговы этап судова-прававой рэформы і развіцця інстытутаў судовай улады.

Яно прадугледжвала рад сур’ёзных крокаў па далейшым удасканаленні і развіцці заканадаўства, а таксама павышэнні эфектыўнасці судаводства. Была вызначана неабходнасць забяспечыць высокі ўзровень даступнасці правасуддзя; прыняць вычарпальныя меры да выкаранення валакіты пры судовым вядзенні; забяспечыць строгае захаванне прэзумпцыі невінаватасці па крымінальных і адміністрацыйных справах; павысіць якасць працэсуальных дакументаў; няўхільна выконваць прынцып індывідуалізацыі крымінальнай адказнасці і пакарання.

Адкрытасць і даступнасць інстытутаў судовай улады ў шырокім сэнсе прадугледжвае своечасовае і дакладнае інфармаванне насельніцтва ў спалучэнні з пастаянным маніторынгам грамадскіх ацэнак судовай дзейнасці і тых сігналаў аб праблемах і недахопах, якія змяшчаюцца ў скаргах і зваротах.

Рэалізацыя палажэнняў Паслання прадугледжвае распаўсюджванне на пастаяннай аснове, у тым ліку праз СМІ, інфармацыі аб дзейнасці судовай улады, вынікаў разгляду канкрэтных спраў. У сувязі з гэтым Пленумам Вярхоўнага Суда 20 снежня 2013 года была прынята пастанова “Аб забеспячэнні галоснасці пры ажыццяўленні правасуддзя і аб распаўсюджванні інфармацыі аб дзейнасці судоў”.

Сфармуляваныя ў ім растлумачэнні сталі асновай для фарміравання інфармацыйнай прасторы ў сферы, звязанай з правасуддзем.

Стварэнне адзінай сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі

Вывядзенне работы ўсёй сістэмы органаў судовай улады на якасна новы ўзровень, які адпавядае сучасным выклікам і запытам грамадства, запатрабаваў прыняцця стратэгічных рашэнняў аб рэфармаванні самой структуры судовай сістэмы і прынцыпаў кіравання ёю.

29 лістапада 2013 года быў прыняты Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 6 “Аб удасканаленні судовай сістэмы Рэспублікі Беларусь”. У адпаведнасці з яго палажэннямі ў Рэспубліцы Беларусь з 1 студзеня 2014 года агульныя і гаспадарчыя суды былі аб’яднаны ў адзіную сістэму судоў агульнай юрысдыкцыі на чале з Вярхоўным Судом Рэспублікі Беларусь. Адначасова з арганізацыйнай структуры судоў былі выведзены судовыя выканаўцы з утварэннем цэнтралізаванай службы прымусовага выканання судовых рашэнняў у сістэме Міністэрства юстыцыі.

Да моманту прыняцця гэтых рашэнняў большасць краін постсавецкай прасторы і Мытнага саюза ўжо пайшлі па шляху развіцця спецыялізацыі правасуддзя, але ў рамках адзінай судовай сістэмы з адным вышэйшым судовым органам у якасці цэнтра судовай дзейнасці, які каардынуе і накіроўвае. Наяўнасць у нашай краіне, адносна невялікай па тэрыторыі і колькасці насельніцтва, фактычна дзвюх самастойных судовых сістэм таксама не ў поўнай меры адпавядала канстытуцыйнаму прынцыпу адзінства судовай сістэмы. Фактычна і агульныя, і гаспадарчыя суды прымянялі адны і тыя ж нормы грамадзянскага і адміністрацыйнага права, адміністрацыйнага працэсу, што непазбежна выклікала праблему рознага тлумачэння адных і тых жа прававых норм у судовай практыцы, спрэчак аб падведамнасці спраў і да т.п.

У выніку пройдзеных пераўтварэнняў у Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь была ўтворана судовая калегія па эканамічных справах, аснову якой склалі кіраўніцтва і суддзі былога Вышэйшага Гаспадарчага Суда. У якасці спецыялізаваных судоў былі захаваны гаспадарчыя суды абласцей (г. Мінска). Яны былі перайменаваны ў эканамічныя суды. Гэта больш дакладна адпавядала характару іх паўнамоцтваў, да якіх адносіцца вырашэнне не толькі гаспадарчых, але і цэлага рада іншых спрэчак у сферы эканамічных адносін.

З 1 ліпеня 2014 года ліквідаваны Беларускі ваенны суд і міжгарнізонныя ваенныя суды, скасавана Ваенная калегія Вярхоўнага Суда. Паўнамоцтвамі па разглядзе і вырашэнні спраў і спрэчак, раней падсудных ваенным судам, надзелены адпаведна абласныя (Мінскі гарадскі) і раённыя (гарадскія) суды.

Рэфармавалася і сістэма органаў судзейскай супольнасці. У адпаведнасці з палажэннямі Дэкрэта № 6 былі створаны Вышэйшая кваліфікацыйная калегія суддзяў Вярхоўнага Суда і кваліфікацыйныя калегіі суддзяў абласных (Мінскага гарадскога) судоў і эканамічных судоў абласцей (г. Мінска).

Паўнамоцтвы названых калегій былі скарэкціраваны з улікам аб’яднання і распаўсюджаны ў адносінах да ўсіх суддзяў судоў агульнай юрысдыкцыі.

Да аб’яднання, якое адбылося, вырашэнне пытанняў кадравага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння агульных судоў (за выключэннем Вярхоўнага Суда) доўгі час ускладвалася на Міністэрства юстыцыі і яго органы на месцах. У той жа час у сістэме гаспадарчых судоў гэтыя функцыі доўгія гады выконваліся самімі судамі. Аб’яднанне дзвюх сістэм паставіла на парадак дня і пытанне забеспячэння цэнтралізаванага выканання і гэтых функцый.

Найбольш рацыянальным было прызнана стварэнне адпаведных структурных падраздзяленняў непасрэдна ў апараце Вярхоўнага Суда і ў судах абласнога звяна. Гэта дазваляе забяспечваць неабходную каардынацыю з дзейнасцю судовых калегій, якія адказныя за фарміраванне правільнай і аднастайнай судовай практыкі, а ў сукупнасці – забяспечваць неабходную колькасць і аператыўнасць правасуддзя, праводзіць эфектыўную кадравую палітыку, рацыянальна выкарыстоўваць бюджэтныя сродкі, якія выдзяляюцца на фінансаванне судовай сістэмы.

Новая рэдакцыя Кодэкса аб судовым ладзе і статусе суддзяў

Завяршэнне мерапрыемстваў судова-прававой рэформы, якія змянілі структурную і функцыянальную пабудовы нацыянальнай судовай сістэмы, абумовіла неабходнасць комплекснага ўдасканалення палажэнняў Кодэкса аб судовым ладзе і статусе суддзяў.

З гэтымі мэтамі быў распрацаваны і прыняты Закон Рэспублікі Беларусь ад 22 снежня 2016 года «Аб унясенні змен і дапаўненняў у законы Рэспублікі Беларусь па пытаннях судовага ладу і судаводства». Кодэкс быў выкладзены ў новай рэдакцыі, якая ўступіла ў сілу 24 студзеня 2017 года.

На заканадаўчым узроўні былі сфармуляваныя асновы судовага ладу, якія замацавалі рэальнае ажыццяўленне прынцыпу адзінства нацыянальнай судовай сістэмы, якую ўзначальваюць Канстытуцыйны Суд і суды агульнай юрысдыкцыі.

Унясенне ў Кодэкс рада важных змен і дапаўненняў дазволіла зблізіць усе сферы правасуддзя, прыняўшы іх пад адзіны судовы і арганізацыйны кантроль, і канчаткова замацаваць раздзяленне функцый выканаўчай і судовай галін дзяржаўнай улады.

У рамках удасканалення арганізацыі работы судоў у Кодэкс уключаны палажэнні, накіраваныя на павышэнне рацыянальнасці судовага кіравання і працэсуальную эканомію. Карэкціроўцы падпалі паўнамоцтвы кіраўнікоў судоў, а таксама калегіяльных судовых органаў – Пленума і Прэзідыума Вярхоўнага Суда, прэзідыумаў абласных (Мінскага гарадскога) судоў.

З мэтаю пашырэння доступу грамадзян да ажыццяўлення правасуддзя былі канкрэтызаваны і дапоўнены нормы Кодэкса аб народных засядацелях. Пры захаванні высокага ўзроўню патрабаванняў, якія прад'яўляюцца да складу суда, істотна ўдасканаленыя падыходы да фарміравання і зацвярджэння спісаў народных засядацеляў, прыцягнення такіх асоб для ўдзелу ў разглядзе крымінальных спраў па першай інстанцыі.

Асаблівая роля ва ўмацаванні судовай сістэмы, забеспячэнні незалежнасці і самастойнасці судовай улады нададзена органам судзейскай супольнасці.

Парадак іх фарміравання і дзейнасці дэталёва рэгламентаваны з улікам праведзенага рэфармавання судоў у раздзеле IV Кодэкса.

Для аператыўнага і эканамічнага рашэння асноўных задач некаторыя паўнамоцтвы з'езда суддзяў Рэспублікі Беларусь перайшлі да пастаянна дзеючага органа – Рэспубліканскага савета суддзяў.

У перыяд паміж з'ездамі суддзяў прымаць рашэнні ў межах сваёй кампетэнцыі правамоцны новы орган судзейскай супольнасці – Рэспубліканская канферэнцыя суддзяў. Гэтаму прававому інстытуту ў Кодэксе прысвечана асобная глава 17. Яна ўтрымлівае як агульныя палажэнні аб яго статусе, складзе і кампетэнцыі, так і нормы аб парадку склікання і правядзення канферэнцыі, прыняцця ёю рашэнняў і іх выканання.

25 кастрычніка 2017 года адбылося першае пасяджэнне Рэспубліканскай канферэнцыі суддзяў, на якім быў прыняты яе Рэгламент, утвораны рабочыя органы, выбраны Рэспубліканскі савет суддзяў і яго старшыня, зацверджана выніковая Рэзалюцыя.

Указам Кіраўніка дзяржавы ад 4 верасня 2014 года № 438 былі заснаваны эмблема, флаг і нагрудны знак узнагароды Вярхоўнага Суда, праведзена дзяржаўная рэгістрацыя гэтых геральдычных сімвалаў.

ФОТАГАЛЕРЭЯ

Прынятыя ў апошнія гады Кіраўніком дзяржавы рашэнні ў прымяненні да інстытутаў судовай улады выразна арыентуюць на дасягненне стратэгічнай мэты: стварэння нацыянальнай мадэлі правасуддзя – непрадузятага, прафесійнага, зразумелага, даступнага, адкрытага для грамадства.

У цяперашні час працягваецца работа па ўдасканаленні заканадаўства, якое забяспечвае судовую дзейнасць. У прыватнасці, прымаюцца меры па спрашчэнні некаторых працэсуальных працэдур; удасканальваецца заканадаўчае рэгуляванне пытанняў, якія звязаны з судовымі падаткамі і працэсуальнымі выдаткамі. Задачамі сістэмнага характару з’яўляюцца пераход да апеляцыйнага парадку перагляду судовых рашэнняў па грамадзянскіх справах, а таксама распрацоўка адзінага Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса для разгляду як грамадзянскіх, так і эканамічных спраў і спрэчак.

У сферы агульнай арганізацыі работы судоў працягваюцца мерапрыемствы па прадухіленні валакіты, бюракратызму ў адносінах да грамадзян, парушэнняў заканадаўства пры разглядзе спраў. Працягваецца ўкараненне ў судовы працэс сучасных інфармацыйных тэхналогій, уключаючы іх шырокае выкарыстанне для апавяшчэння ўдзельнікаў працэсу аб часе і месцы судовых пасяджэнняў, фіксацыі ходу судовых разбіральніцтваў, забеспячэння дыстанцыйнага ўдзелу ў судовых пасяджэннях, давядзення да ведама грамадскасці найбольш важнай інфармацыі аб дзейнасці судоў.

Адным са стратэгічных напрамкаў па ўмацаванні даверу да нацыянальнага правасуддзя з’яўляецца правядзенне эфектыўнай кадравай палітыкі, прыцягненне ў рады судзейскага корпуса і работнікаў апаратаў судоў найбольш кваліфікаваных і адказных юрыстаў, забеспячэнне высокага ўзроўню культуры судовай дзейнасці.

 

Источники:

  1. Л.Л.Зайцева. «Развитие законодательства о Верховном Суде Республики Беларусь». Верховный Суд Республики Беларусь. История и современность (1923 – 1998). «ИнтерДайджест». 1998 г.
  2. В.О.Сукало. Судебная система в новом качестве: итоги работы, проблемы и задачи на перспективу. Судовы веснік 1/2015.
  3. В.Л.Калинкович. О становлении и развитии судебной власти независимой Беларуси. Право.by 3/2016.
  4. В.О.Сукало. Новеллы законодательства Республики Беларусь по вопросам судоустройства и судопроизводства. Судовы веснік 1/2017.
У чарговым выпуску

Маніторынг СМІ

Google перакладчык