Вярхоўны Суд
Рэспублікі Беларусь

Iнтэрнэт-партал судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь

+375 (17) 308-25-01

+375 (17) 215-06-00

220020, г. Мiнск, вул. Арлоўская, 76

Расклад пасяджэнняў

Прадстаўнікі Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь прынялі ўдзел у рабоце II Міжнароднай канферэнцыі «Аднаўленчае правасуддзе ў дачыненні да непаўналетніх»

24 мая 2019  2759

23 мая 2019 года ў г. Мінску адбылася II Міжнародная канферэнцыя «Аднаўленчае правасуддзе ў дачыненні да непаўналетніх», удзел у якой прынялі намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Руслан Генадзьевіч Аніскевіч і суддзя Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Юрый Іванавіч Руткоўскі.

Арганізатарамі канферэнцыі выступілі Дзіцячы фонд ААН (ЮНІСЕФ), Нацыянальны цэнтр заканадаўства і прававых даследаванняў Рэспублікі Беларусь пры падтрымцы Беларускага Рэспубліканскага саюза юрыстаў.

Сярод удзельнікаў прадстаўнік Дзіцячага фонду ААН (ЮНІСЕФ) Рашэд Мустафа Сафар, Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі ў Беларусі Фіёна Гіб, прадстаўнікі рада дзяржаўных органаў, дэпутацкага корпуса, навуковай супольнасці, духавенства, а таксама міжнародныя эксперты ў галіне ювенальнай юстыцыі.

Намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь, старшыня судовай калегіі па крымінальных справах Руслан Генадзьевіч Аніскевіч у прывітальным слове адзначыў значнасць міжнароднай канферэнцыі па такой актуальнай тэме:

«Абмен думкамі на такім маштабным узроўні дазволіць атрымаць дэтальнае ўяўленне аб існуючых падыходах да правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх і скаардынаваць нашы далейшыя агульныя намаганні ў развіцці гэтага напрамку, у тым ліку абмеркаваць праект Канцэпцыі ўдасканалення юстыцыі для непаўналетніх у Рэспубліцы Беларусь».

Руслан Аніскевіч адзначыў, што ідэя аднаўленчага правасуддзя будуецца на тым, што ў крымінальным судаводстве ў радзе выпадкаў прынцып непазбежнасці пакарання можа быць заменены прынцыпам абавязковасці загладжвання шкоды і пакрыцця ўрону. «Па сутнасці, гэта іншы, адрозны ад традыцыйнага разумення падыход да пытанняў аднаўлення справядлівасці і адказнасці злачынцы – па-першае, як прызнання і разумення ім нанесенай шкоды, па-другое, канкрэтныя дзеянні па пакрыцці гэтай шкоды», – сказаў ён.

Кіраўнік судовай калегіі па крымінальных справах Вярхоўнага Суда падкрэсліў, што асноўная мэта аднаўленчага правасуддзя – абарона правоў непаўналетніх, якія здзейснілі крымінальна каральныя дзеянні, перш за ўсё абарона права на дастойнае існаванне. Пры гэтым адмова ад прымянення крымінальна-прававых мер ці іх мінімізацыя ў рамках аднаўленчага правасуддзя накіраваны на рэалізацыю інтарэсаў як дзіцяці, так і грамадства ў цэлым: "Бо ў радзе выпадкаў не толькі першасныя дэвіянтныя паводзіны, але і рэакцыя грамадства на іх штурхаюць непаўналетняга ў крымінальнае асяроддзе. Асабліва небяспечныя наступствы стыгматызацыі для маладога парушальніка закона, калі яшчэ не завершаны працэсы сталення, асабістай і сацыяльнай ідэнтыфікацыі".

Руслан Аніскевіч запэўніў удзельнікаў канферэнцыі ў тым, што судовая сістэма Беларусі арыентавана на крайне гуманны падыход пры вызначэнні мер крымінальнай адказнасці непаўналетнім, максімальна магчымае прымяненне ў дачыненні да непаўналетніх асоб іншых мер крымінальнай адказнасці, альтэрнатыўных пакаранню.

Так, пазбаўленне волі як мера крымінальнага пакарання прымяняецца да непаўналетніх толькі ў выключных выпадках – за здзяйсненне цяжкіх, асабліва цяжкіх злачынстваў, або калі характар учыненага і папярэднія вельмі адмоўныя паводзіны не дазваляюць зрабіць выбар на карысць альтэрнатыўных пакаранняў ці іншых мер крымінальнай адказнасці. Як правіла, гэта тыя, хто асуджаецца за забойства, згвалтаванне, незаконны з мэтай збыту абарот наркотыкаў.

«У нас існуе дастаткова ўзважаная, заснаваная на строгім захаванні асноў крымінальнага заканадаўства і прынцыпу індывідуалізацыі адказнасці практыка судоў па прымяненні крымінальных пакаранняў і іншых мер крымінальнай адказнасці да непаўналетніх. Разам з тым інстытут аднаўленчага правасуддзя, які прадугледжвае рашэнне значна больш шырокага кола пытанняў, чым адказнасці за здзейсненае злачынства, знаходзіцца на этапе фарміравання, мае патрэбу ў тэарэтычным абгрунтаванні і практычным укараненні», – падагульніў Аніскевіч.

Падчас канферэнцыі дырэктар Нацыянальнага цэнтра заканадаўства і прававых даследаванняў Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў прадставіў увазе ўдзельнікаў праект Канцэпцыі ўдасканалення юстыцыі для непаўналетніх у Рэспубліцы Беларусь.

Ён адзначыў, што канцэпцыя распрацавана ў мэтах умацавання нацыянальных магчымасцей па прадухіленні злачыннасці непаўналетніх, развіцця аднаўленчых падыходаў у сферы юстыцыі для непаўналетніх, а таксама гуманізацыі пакарання ў дачыненні да іх. Сярод перадумоў для распрацоўкі праекта Канцэпцыі агульныя сучасныя тэндэнцыі да лібералізацыі адказнасці, накіраванасць дзяржаўнай палітыкі на ўдасканаленне крымінальна-працэсуальнага заканадаўства ў частцы, якая тычыцца непаўналетніх, а таксама заканадаўства ў сферы рэсацыялізацыі і рэабілітацыі непаўналетніх правапарушальнікаў, палажэнні міжнародных актаў і найлепшыя міжнародныя практыкі, якія тычацца пытанняў выканання правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх. Акрамя таго, наяўнасць у заканадаўстве патэнцыялу для больш шырокага прымянення мер аднаўленчага характару да непаўналетніх у канфлікце з законам, якія выключаюць іх судзімасць і ўлічваюць асаблівыя патрэбы ў карэкцыі асацыяльных паводзін, забеспячэнні гарманічнага развіцця.

Праект Канцэпцыі ўтрымлівае вызначэнні асноўных тэрмінаў аднаўленчага правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх. У ім апісаны асноўныя міжнародныя тэндэнцыі і замежны вопыт у галіне ажыццяўлення правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх, а таксама прыведзены аналіз сучаснага стану юстыцыі для непаўналетніх і асноўныя падыходы да яе развіцця ў Беларусі.

Вадзім Іпатаў адзначыў, што асноўным вынікам рэалізацыі Канцэпцыі павінна стаць зніжэнне ўзроўню злачыннасці ў падлеткавым асяроддзі. Базавымі індыкатарамі пры ацэнцы вынікаў стануць колькасць непаўналетніх, у якіх ёсць судзімасць, колькасць непаўналетніх, якія знаходзяцца ў месцах пазбаўлення волі, колькасць рэцыдываў.

Для рэалізацыі Канцэпцыі, адзначыў дакладчык, спатрэбіцца падрыхтоўка змен і дапаўненняў у крымінальнае, крымінальна-працэсуальнае, крымінальна-выканаўчае заканадаўства, у КоАП і ПВКоАП, іншыя законы Рэспублікі Беларусь.

Аб аднаўленчых аспектах выканання правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх падрабязна расказаў суддзя Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Юрый Іванавіч Руткоўскі.

Суддзя адзначыў, што абарона правоў непаўналетніх з’яўляецца адным са складнікаў дзяржаўнай палітыкі Рэспублікі Беларусь, накіраваным на пабудову не толькі прававой, але і сацыяльнай дзяржавы. На дасягненне гэтых мэт накіравана і распрацавана Канцэпцыя. Выказаныя ў ёй падыходы ў поўнай меры адпавядаюць дзвюм найважнейшым мэтам выканання правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх, замацаваным у Мінімальных стандартных правілах ААН (Пекінскіх правілах), – садзейнічанне дабрабыту непаўналетняга і прынцыпу суразмернасці.

Юрый Іванавіч Руткоўскі прывёў даныя судовай статыстыкі, згодна з якімі колькасць непаўналетніх асоб, якія асуджаюцца судамі Рэспублікі Беларусь, скарачаецца: «Калі ў 2016 годзе быў асуджаны 1341 непаўналетні (3 % ад агульнай колькасці асуджаных), то ў 2017 годзе 1198 (2,8 %), а ў 2018 годзе – 993 (2,4 %). Аналагічная тэндэнцыя праглядаецца і па выніках работы судовай сістэмы ў першым квартале 2019 года (асуджаны 269 непаўналетніх)».

Зніжэнне колькасці непаўналетніх асуджаных, на думку суддзі, абумоўлена як гуманізацыяй крымінальнага заканадаўства, так і існуючай судова-следчай практыкай, арыентаванай на спыненне вядзення па крымінальнай справе ў дачыненні да непаўналетняга правапарушальніка пры наяўнасці для гэтага законных падстаў, а пры немагчымасці гэтага – на асуджэнне непаўналетняй асобы з прымяненнем да яе іншых мер крымінальнай адказнасці або прызначэнне пакарання, не звязанага з ізаляцыяй ад грамадства.

Суддзя падкрэсліў, што захоўваецца ўстойлівая тэндэнцыя зніжэння судзімасці непаўналетніх да пазбаўлення волі з 22,4 % у 2015 годзе да 11,4 % па выніках 2018 года. Пры гэтым па выніках работы судоў у 2018 годзе судзімасць непаўналетніх за незаконны абарот наркатычных і псіхатропных рэчываў без мэты збыту знізілася ў параўнанні з 2017 годам больш чым на 50 %, з 65 асоб да 32, з іх да пазбаўлення волі быў асуджаны толькі адзін непаўналетні, а за незаконны абарот наркатычных і псіхатропных рэчываў з мэтай збыту судзімасць скарацілася з 40 да 26 асоб.

Суддзя адзначыў, што вынікі работы судовай сістэмы ў апошнія гады сведчаць, што Рэспубліка Беларусь паслядоўна ідзе па шляху выканання міжнародных абавязацельстваў у сферы лібералізацыі адказнасці непаўналетніх. Ён нагадаў, што пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 1 чэрвеня 2015 года № 457 была адобрана Рамачная праграма па аказанні дапамогі нашай краіне ў мэтах развіцця на 2016–2020 гады. Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь з’яўляецца адказным партнёрам па выкананні аднаго з пунктаў праграмы, у адпаведнасці з якім мяркуецца, што доля пакаранняў, не звязаных з пазбаўленнем волі, якія прызначаюцца судамі непаўналетнім, павінна павялічыцца да 90 % да 2020 года. Судовая статыстыка сведчыць, што суды шчыльна наблізіліся да гэтага паказчыка па выніках 2018 года. У першым квартале 2019 года гэта тэндэнцыя працягнулася і колькасць непаўналетніх, асуджаных да пазбаўлення волі, склала толькі 9,7 %.

«Такім чынам, – падкрэсліў Руткоўскі, – мы ў цяперашні час дасягнулі прадугледжаных паказчыкаў судзімасці да пакаранняў, якія не звязаныя з пазбаўленнем волі. І мы павінны іх захаваць».

У сваім выступленні Юрый Іванавіч Руткоўскі расказаў аб імкненні судоў максімальна выкарыстоўваць іншыя меры крымінальнай адказнасці і пакарання, якія не звязаныя з ізаляцыяй асуджаных ад грамадства, што дазваляе непаўналетнім заставацца ў сям’і, у прывычным сацыяльным акружэнні, весці звычайны лад жыцця, не перарываць працэс навучання і атрымання адукацыі.

Згодна з данымі судовай статыстыкі, разам з істотным зніжэннем судзімасці да пазбаўлення волі непаўналетніх павялічваецца колькасць асоб, да якіх прымяняюцца меры выхаваўчага характару з 13,6 % у 2014 годзе да 28,1 % у 2018 годзе.

Не менш важнай тэндэнцыяй, адзначыў суддзя, з’яўляецца і тое, што суды актыўна падтрымліваюць усе заканадаўчыя ініцыятывы, накіраваныя на ўдасканаленне сістэмы судаводства па справах у дачыненні да непаўналетніх, якія дазвалялі б максімальна ажыццяўляць абарону правоў дзяцей і падлеткаў.

У прыватнасці, Вярхоўным Судом Рэспублікі Беларусь падтрыманы законапраект Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь у частцы ўнясення змен у арт. 221 і 333 КПК, якія датычацца асаблівасцей допыту непаўналетніх пацярпелага і сведкі ва ўзросце да 14 гадоў. Прапануецца прымяненне ў абавязковым парадку відэазапісу пры допыце такіх асоб (за выключэннем прадугледжаных законам выпадкаў) і магчымасць абвяшчэння такіх паказанняў у судовым разборы без выкліку і допыту іх у судовым пасяджэнні.

На выключэнне колькасці псіхатраўмуючых сітуацый было накіравана і ўвядзенне Законам Рэспублікі Беларусь ад 5 студзеня 2016 года арт. 343-1 КПК, які прадугледжвае магчымасць допыту непаўналетняга ўдзельніка працэсу з выкарыстаннем сістэм відэаканферэнцсувязі.

Прымяненне ў дачыненні да непаўналетніх асоб замест пакарання іншых мер крымінальнай адказнасці з’яўляецца цалкам апраўданым, адпавядаючым агульнасусветным тэндэнцыям, што намеціліся на фоне крызісу пакарання, неэфектыўнасці ізаляцыі непаўналетняга асуджанага ад грамадства і яго выпраўлення ва ўмовах пазбаўлення волі.

Юрый Іванавіч Руткоўскі адзначыў, што разам з іншымі мерамі крымінальнай адказнасці судамі шырока прымяняюцца працэдуры, уласцівыя аднаўленчаму правасуддзю.

У першую чаргу гэта датычыцца інстытута вызвалення ад крымінальнай адказнасці ў сувязі з прымірэннем з пацярпелым – арт. 89 КК. Па выніках 2018 года колькасць такіх непаўналетніх склала 12 % (118 асоб), павялічыўшыся з 2014 года болей чым у два разы. Гэта паступальная тэндэнцыя працягнулася і ў першым квартале 2019 года (вядзенне спынена ў дачыненні да 23 асоб).

Практыка пацвярджае, што працэдура прымірэння ў дачыненні да непаўналетніх правапарушальнікаў, у якіх яшчэ не ўкаранілася ўстаноўка на проціпраўныя паводзіны і якія ў большай ступені падвергнуты выхаваўчаму ўздзеянню без прымянення мер дзяржаўнага прымусу, з’яўляецца вельмі дзейснай.

Сацыяльнае прызначэнне інстытута прымірэння вызначаецца неабходнасцю больш хуткага і поўнага пакрыцця з боку вінаватага шкоды, прычыненай пацярпеламу. Гэта падстава ўжо доўгі час з’яўляецца найбольш распаўсюджанай падставай спынення вядзення па крымінальнай справе нягледзячы на тое, што на практыцы не ва ўсіх выпадках пацярпеламу і абвінавачанаму можа растлумачвацца права на прымірэнне.

Суддзя акцэнтаваў увагу на тым, што ў ідэальнай сітуацыі прымірэнне паміж пацярпелым і асобай, якая здзейсніла ў дачыненні да яго проціпраўнае дзеянне, павінна адбыцца на стадыі дасудовага вядзення і ўвогуле да падачы пацярпелым заявы аб здзяйсненні ў дачыненні да яго злачынства. Бо ўзбуджэнне крымінальных спраў у сувязі са здзяйсненнем цэлага рада злачынстваў адбываецца выключна па ініцыятыве пацярпелага. Вычарпальны пералік такіх дзеянняў утрымліваецца ў артыкуле 33 КК.

З улікам спецыфікі асобы, якая здзейсніла грамадска небяспечнае дзеянне, у дадзеным выпадку непаўналетняй асобы, працэдура прымірэння мае рад асаблівасцей. У ёй, як правіла, актыўную ролю адыгрываюць бацькі ці іншыя законныя прадстаўнікі непаўналетняга, а таксама абаронца, які прымае ўдзел у вядзенні па крымінальнай справе.

Мы бачым, што інстытут аднаўленчага правасуддзя з’яўляецца перспектыўным напрамкам развіцця крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага заканадаўства. Аналіз судовай практыкі па справах аб злачынствах непаўналетніх дазваляе зрабіць вывад, што судамі ў дачыненні да непаўналетніх максімальна шырока прымяняюцца іншыя меры крымінальнай адказнасці і элементы аднаўленчага правасуддзя. Доля непаўналетніх, да якіх пакаранне не прымянялася, а прыменены іншыя меры крымінальнай адказнасці, па выніках першага квартала 2019 года дасягнула 32 %, а з улікам прымянення прымусовых мер выхаваўчага характару 56,5 %.

Падчас свайго выступлення суддзя Вярхоўнага Суда сказаў, што выказаныя ў Канцэпцыі падыходы да выключэння такога віду пакарання ў дачыненні да непаўналетніх, як арышт, з’яўляюцца апраўданымі: «Гэты від пакарання мае асабліва карную крымінальна-прававую прыроду і характарызуецца высокім узроўнем ізаляцыі, не забяспечвае дасягненне мэт крымінальнай адказнасці – выпраўленне асуджанага, але варта адзначыць, што такі від пакарання прымяняецца судамі ў дачыненні да непаўналетніх дастаткова рэдка (2,7 % у 2018 годзе).

Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь падтрымлівае прадугледжанае ў Канцэпцыі ўвядзенне інстытута прабацыі, які, на нашу думку, дазволіць непаўналетняму, які ўступіў у канфлікт з законам, усвядоміць проціпраўнасць сваіх паводзін, даць шанс на выпраўленне вынікаў правапарушэння ў выглядзе пакрыцця шкоды (прынясення прабачэння пацярпеламу), а таксама пакінуць такую асобу ў грамадстве, у сям’і, у вучэбным калектыве.

Увядзенне такога інстытута дазволіць непаўналетняму не азлобіцца на грамадства і дзяржаўныя інстытуты. У той жа час у выпадку парушэння ўмоў дагавора прабацыі прадугледжвае накіраванне справы ў дачыненні да непаўналетняга ў суд для прымянення пакарання або іншых мер крымінальнай адказнасці.

Безумоўна, канкрэтныя ўмовы прымянення гэтага інстытута належаць абмеркаванню ў рамках заканатворчай дзейнасці пры распрацоўцы адпаведнага законапраекта».

Рэзюмуючы, суддзя адзначыў, што далейшае пашырэнне практыкі прымянення элементаў аднаўленчага правасуддзя ў крымінальным судаводстве можа быць забяспечана ў рамках мерапрыемстваў, прадугледжаных Канцэпцыяй.

Усе ўдзельнікі канферэнцыі сышліся на думцы аб яе карыснасці і важнасці для развіцця інстытута аднаўленчага правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх.

У чарговым выпуску

Маніторынг СМІ

Google перакладчык